Wat leg jij in het graf?

10 april, 2020 Geplaatst door Geen categorie Geen reacties

Stille tijd
Er komt een heel stil Pasen aan. Veel stiller dan anders, nu we onze dagen in thuisisolatie doorbrengen of op zijn minst onderworpen zijn aan een intelligente ‘lock-down’. We zijn letterlijk stil gezet. Door een virus dat Corona heet. Een virus dat ons confronteert met onze angst(en). Stille week is ook de traditioneel-kerkelijke naam voor de week die aan Pasen vooraf gaat. Een week van inkeer en bezinning, waarin de kruisweg herdacht wordt die Jezus liep vanaf zijn intocht in Jeruzalem (palmzondag) tot Stille Zaterdag, de dag na zijn begrafenis. Sinds Corona ons land heeft bereikt merken we dat we ons continu moeten verhouden tot de nieuwsberichten. Wat is het aantal sterfgevallen vandaag? Zijn we met elkaar de curve wel aan het flatten? Hoe gaat het met mijn baan en met onze economie? Heiligt het doel nog wel de middelen? Er speelt ook een persoonlijke dimensie mee. Onze ouders zijn ouderen. Wat als zij straks Corona krijgen, de IC dan vol ligt en zij niet ‘geprioriteerd’ worden? Misschien nu net geen realiteit, maar mogelijk binnenkort wel? Dat voelt als een steen op onze maag. Een steen die je niet gemakkelijk wegrolt.


De moed om te zijn

Paul Tillich, een Duits-Amerikaanse theoloog van Lutherse origine, schreef een indrukwekkend boekje ‘De Moed om te Zijn’. Sinds de publicatie in 1952 zijn er een half miljoen exemplaren van verkocht. Uniek voor een theologisch werk. Tillich werkt een belangrijke stelling uit: wij mensen kunnen alleen ‘zijn’ – als wij ons ‘niet-zijn’ onder ogen durven komen. Dit niet-zijn kan in deze periode bijvoorbeeld betekenen dat je minder verkoopt dan je lief is als salesverantwoordelijke. Of dat je er achterkomt dat je zelfvertrouwen vermindert omdat je minder verkoopt. Of dat je nu misschien je ouders niet kunt bezoeken in het verzorgingstehuis en je dus een tijd lang niet goed kind kunt zijn. Dit ‘niet-zijn’, aldus Tillich, moet niet worden genegeeerd; zij hoort wezenlijk bij het bestaan zelf. Niet-zijn onderdrukken is het bestaan zelf wegdrukken. Angst is voor Tillich dan ook dat we ‘de eindigheid’ (normaal een abstractie) kunnen ervaren in het hele concrete, namelijk de eindigheid van onszelf.


Onze eindigheid

Corona laat een verre en abstracte dood (‘alle mensen zijn sterfelijk’) opeens heel dichtbij komen. Dat klinkt door in de videoberichten van Italiaanse artsen. Het uit zich in Whatsapp-berichten waarin vrienden iets melden over hun vader, tante of collega op de IC. Het komt binnen op momenten dat we de kwetsbaarheid voelen van onze jonge kinderen. Ook al zitten zij niet in de risicogroep, dan toch…   Victor Frankl, een joodse psychiater die het concentratiekamp overleefde, leerde op die plek – laten we zeggen: met één been in het graf – dat vragen als ‘wat zal mijn carrière me brengen’ of ‘wat maakt me gelukkig’ niet de juiste vragen zijn. Daar ontstond zijn gevleugelde woord: wij moeten niet naar de zin van het leven vragen, omdat het leven de zinvraag voortdurend aan óns stelt. In tijden van Corona voelen we beter aan dat dit een waar en wijs woord is.


De vraag verstaan in het lijden

Als Tillich gelijk heeft dat wij alleen kunnen ‘zijn’ als wij ons ‘niet-zijn’ onder ogen komen, dan hebben we in onze tijd een probleem. Ongelukkig zijn staat tegenwoordig niet hoog aangeschreven. Om maar te zwijgen over de uiterste vorm: die van de rouw. Rouwen is niet te vatten in een Twitterbericht van 280 tekens. Het misstaat op ons Instagram profiel, laat staan dat we ons laten vormen door onze rouw, alsof die ons mogelijk iets te vertellen heeft. We stappen er liever snel overheen of aan voorbij. We tonen liever aan wat we allemaal wel zijn dan dat wij laten zien wat we allemaal ‘niet-zijn’. Natascha van Weezel gaf een paar dagen geleden een interview over het eerste moeilijke jaar na de dood van haar vader. Op de vraag ‘Zijn we in Nederland slecht in rouwen?’ antwoordt ze: “Dat vind ik wel. We hebben geen rituelen meer. Rouwen mag voor een tijdje, maar dan is het: hup, verder, presteren en leuke dingen doen. Maar zo werkt het niet bij rouw. Dat kan ik nu wel met zekerheid vaststellen.” Een cultuur van hup en verder loopt het risico de vragen te missen die het leven en het lijden aan ons stellen. Een onevenwichtige cultuur: zonder ‘niet-zijn’ verschraalt het zijn, in de termen van Tillich.


Stille Zaterdag

Het is verleidelijk om snel over Corona heen te springen: hup, straks weer verder. Zoals het voor christenen verleidelijk is om aan de stille week voorbij te leven. Hup, naar Pasen. Maar het zijn van Pasen krijgt pas diepte als we het niet-zijn zien en voelen. In de Lutherse traditie is over de stille zaterdag vaak gesproken als ‘de dag dat God dood was’. En voor veel tijdgenoten van Jezus was het een dag van diepe desillusie: de man die nauwelijks een week eerder met hosanna was begroet, leeft nu niet meer. Het graf van Jezus bergt niet alleen een dood lichaam maar ook een boel gebroken dromen. En is dat niet de essentie van ieder graf? Dit is een belangrijk spiritueel aanknopingspunt. We kennen de afloop van het verhaal – Jezus staat op. Maar eerst wordt het stille zaterdag. Geen vreemde tussendag, maar onderdeel van Pasen. Eerst not to be en dán to be. That’s the mystery. Een Pasen dat zomaar uit de lucht komt vallen heeft de oppervlakkigheid van hup en verder. Het ware Pasen neemt het ‘niet-zijn’ in zich op.

Uitdaging
Stille zaterdag is een dag om te begraven. Juist in deze tijd is dat een reële vraag. Er sneuvelen immers nog al wat overtuigingen en dromen. Maar nu persoonlijk. Wat betekent het voor jou? Wat sterft er in deze tijd? Wat leg jij in het graf? Van welke overtuiging moet je afstand doen? Dat je onoverwinnelijk bent? Dat je salaris een maandelijkse injectie voor je ego is? Dat de Westerse cultuur de boel onder controle heeft? Dat er altijd plek zal zijn op intensive care? Of mogelijk had of heb in deze dagen daadwerkelijk een uitvaart, heel dichtbij of op enige afstand. Hoe sta je daar bij stil? Mag het ‘niet-zijn’ er deze week zijn? Even niet hup en verder. Wat zou jouw en ons ‘zijn’ daardoor aan diepte en betekenis winnen. Onze oproep is om deze week de angst niet te doven. Er niet een dik laagje chroom over heen te leggen van Netflix-uren, Zoom-calls of de kluslijst voor in huis. Sta stil bij je eigen ‘niet-zijn’. Bij je angst, je gebroken dromen, je verloren geliefden – én bij de vragen die dat aan je stelt. Stille zaterdag is dé dag om te begraven. Juist voor wie durft te geloven dat er daarna nog een dag komt.

Utrecht/Amsterdam, 8 april 2020
Sjoerd Hogenbirk en Tim Vreugdenhil

No comments yet. You should be kind and add one!

Leave a Reply

Your email address will not be published.This is a required field!

You may use these HTML tags and attributes:
<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>